Ποιο ήταν το πρώτο μουσικό όργανο; Αρχαιολογικά στοιχεία

Δεν υπάρχει ένα εύρημα που οι αρχαιολόγοι να μπορούν να ονομάσουν με βεβαιότητα «το πρώτο μουσικό όργανο». Οι άνθρωποι μπορούσαν να τραγουδούν, να χτυπούν παλαμάκια ή τα πόδια, να σφυρίζουν και να κρούουν αντικείμενα πολύ πριν κατασκευάσουν όργανα ικανά να διατηρηθούν στο έδαφος. Η μουσική μπορεί λοιπόν να είναι πολύ παλαιότερη από το αρχαιότερο όργανο που έχει ανασκαφεί.

Τα σαφέστερα πρώιμα τεκμήρια είναι προσεκτικά κατασκευασμένοι αυλοί από οστό και ελεφαντόδοντο μαμούθ, που βρέθηκαν σε σπήλαια της Σουηβικής Ιούρας στη σημερινή Γερμανία. Δείχνουν ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι είχαν οργανωμένη παράδοση οργανοποιίας πριν από περισσότερα από 35.000 χρόνια. Δεν αποδεικνύουν ότι ο αυλός ήταν το πρώτο όργανο της ανθρωπότητας.

Γιατί δεν μπορούμε να εντοπίσουμε το πρώτο όργανο

Η πέτρα, το οστό, το όστρακο και ο ψημένος πηλός διατηρούνται πολύ καλύτερα από το ξύλο, το δέρμα, τις φυτικές ίνες ή την κολοκύθα. Ένα ξύλινο ξέστρο, ένα τύμπανο με δερμάτινη μεμβράνη ή μια κουδουνίστρα με σπόρους μπορεί να εξαφανιστεί εντελώς, ενώ ένας οστέινος αυλός της ίδιας περιόδου επιβιώνει. Το αρχαιολογικό αρχείο ευνοεί αναγκαστικά τα ανθεκτικά υλικά.

Η μουσική επίσης δεν χρειάζεται ξεχωριστό αντικείμενο. Η ανθρώπινη φωνή και το σώμα μπορούν να δημιουργήσουν μελωδία, παλμό, τονισμό και συντονισμένη κίνηση. Εφόσον το τραγούδι και η σωματική κρούση δεν αφήνουν άμεσο απολίθωμα, καμία ανασκαφή δεν μπορεί να χρονολογήσει την πρώτη ανθρώπινη μουσική.

Ποιο είναι το αρχαιότερο όργανο που αναγνωρίζεται με ασφάλεια;

Οι ισχυρότεροι υποψήφιοι είναι αυλοί της Ανώτερης Παλαιολιθικής από τη Σουηβική Ιούρα της νοτιοδυτικής Γερμανίας. Στο σπήλαιο Hohle Fels βρέθηκε ένας σχεδόν ακέραιος αυλός από την κερκίδα γυπαετού, μαζί με θραύσματα αυλών από ελεφαντόδοντο μαμούθ. Ανήκουν στην Ωρινάκια περίοδο και τεκμηριώνουν αναπτυγμένη μουσική παράδοση πριν από περισσότερα από 35.000 ημερολογιακά έτη.

Οι αυλοί από τα Geißenklösterle και Vogelherd ενισχύουν την εικόνα. Η διάνοιξη οπών σε οστό πτηνού απαιτούσε σχεδιασμό και έλεγχο. Η κατασκευή από ελεφαντόδοντο ήταν δυσκολότερη: ο τεχνίτης έπρεπε να χωρίσει τον χαυλιόδοντα, να διαμορφώσει δύο ταιριαστά μισά, να τα κοιλάνει και να τα ενώσει αρκετά στεγανά ώστε να σχηματιστεί στήλη αέρα. Πρόκειται για σχεδιασμένα όργανα, όχι για αντικείμενα που έτυχε να ηχούν.

Εικόνα: Dalbera, Wikimedia Commons, CC BY 2.0. Η ερμηνεία του εικονιζόμενου ευρήματος Divje Babe αμφισβητείται· δεν είναι ένας από τους ασφαλώς αναγνωρισμένους αυλούς της Σουηβικής Ιούρας.

Τι ισχύει για τον «αυλό» Divje Babe;

Ένα διάτρητο οστό αρκούδας των σπηλαίων από το Divje Babe της Σλοβενίας παρουσιάζεται μερικές φορές ως νεαντερτάλιος αυλός, πολύ αρχαιότερος από τα γερμανικά ευρήματα. Η ερμηνεία δεν έχει λυθεί. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι οι οπές τοποθετήθηκαν σκόπιμα και ότι το αντικείμενο χρησιμοποιήθηκε μουσικά. Άλλοι αποδίδουν τα σημάδια σε δόντια σαρκοφάγων και μεταγενέστερη φθορά.

Γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να χαρακτηρίζεται πιθανό όργανο και όχι οριστική απάντηση. Οι αυλοί της Σουηβικής Ιούρας είναι νεότεροι, αλλά η ανθρώπινη κατασκευή και η μουσική λειτουργία τους γίνονται πολύ ευρύτερα αποδεκτές.

Ήταν τα κρουστά παλαιότερα από τους αυλούς;

Είναι πιθανό, αλλά δεν αποδεικνύεται. Η κρούση λίθων, ράβδων, οστράκων ή ξύλου είναι άμεσος τρόπος δημιουργίας παλμού. Κούφιοι κορμοί, πλαίσια με δέρμα και κουδουνίστρες είναι επίσης εύλογοι υποψήφιοι. Πολλά όμως δύσκολα ξεχωρίζουν από εργαλεία ή φυσικά αντικείμενα, ενώ τα οργανικά υλικά αποσυντίθενται.

Έχουν βρεθεί μεταγενέστερες κουδουνίστρες, τύμπανα, ρόμβοι, ξέστρα και κρουόμενα αντικείμενα σε διάφορες περιοχές. Κανένα δεν δείχνει πότε ένας άνθρωπος αντιμετώπισε για πρώτη φορά τον ρυθμικό ήχο ως μουσική. Ο κούφιος κορμός ως πρώτο όργανο είναι λογική υπόθεση, όχι αρχαιολογικό γεγονός.

Άλλα σημαντικά πρώιμα ευρήματα

Οι οστέινοι αυλοί του Jiahu

Στο Jiahu της επαρχίας Henan στην Κίνα βρέθηκαν ακέραιοι αυλοί από οστά πτέρυγας γερανού με κόκκινο στέμμα. Χρονολογούνται στην πρώιμη Νεολιθική, περίπου 7000–5700 π.Χ. Αρκετοί έχουν πέντε έως οκτώ οπές και ένα καλά διατηρημένο παράδειγμα παίχτηκε και αναλύθηκε ακουστικά. Είναι πολύ νεότεροι από τα ευρωπαϊκά παλαιολιθικά θραύσματα, αλλά συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα ακέραια, παιζόμενα και καλά χρονολογημένα πολυφθογγικά όργανα.

Κόχες ως πνευστά

Μια μεγάλη κόγχη από το σπήλαιο Marsoulas στη Γαλλία τροποποιήθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως πνευστό πριν από περίπου 18.000 χρόνια. Τέτοια ευρήματα δείχνουν ότι οι πρώτοι οργανοποιοί δεν περιορίζονταν σε ένα σχέδιο ή υλικό. Οστό, ελεφαντόδοντο, όστρακο, ξύλο, δέρμα και φυτά προσέφεραν διαφορετικούς τρόπους ελέγχου του ήχου.

Πρώιμα έγχορδα και τύμπανα

Τα έγχορδα και τα μεμβρανόφωνα είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ιχνηλατηθούν, επειδή τα βασικά τους μέρη αποσυντίθενται. Μεταγενέστερα ευρήματα και παραστάσεις καταγράφουν άρπες, λύρες, λαούτα και τύμπανα σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς. Αυτά τα σύνθετα όργανα πρέπει να είχαν προγενέστερα στάδια που δεν διατηρήθηκαν.

Πώς αναγνωρίζουν οι αρχαιολόγοι ένα όργανο;

Ένα διάτρητο οστό δεν είναι αυτομάτως αυλός, ούτε κάθε κούφιο αντικείμενο τύμπανο. Οι ερευνητές συνδυάζουν διαφορετικά είδη στοιχείων:

• Ίχνη κατασκευής: Οι οπές κόπηκαν, ξύστηκαν ή τρυπήθηκαν, ή προήλθαν από δαγκώματα και θραύσεις;
• Διάταξη και αποστάσεις: Σχηματίζουν σκόπιμο πρότυπο κατάλληλο για μεταβολή του τονικού ύψους;
• Φθορά και κατάλοιπα: Υπάρχουν ίχνη επαναλαμβανόμενης λαβής, φυσήματος ή κρούσης;
• Αρχαιολογικό πλαίσιο: Βρέθηκε το αντικείμενο σε ασφαλές, χρονολογημένο στρώμα ή σε αναμεμειγμένα ιζήματα;
• Ακουστική δοκιμή: Μπορεί ένα αντίγραφο να παράγει ελεγχόμενο ήχο χωρίς προσθήκη στοιχείων που λείπουν από το πρωτότυπο;

Καμία μεμονωμένη δοκιμή δεν λύνει κάθε διαφωνία. Η ταύτιση είναι ισχυρή όταν ανεξάρτητες ενδείξεις συγκλίνουν.

Από ηχητικά αντικείμενα σε οικογένειες οργάνων

Με τον χρόνο οι κατασκευαστές έμαθαν να ελέγχουν διαφορετικές πηγές δόνησης. Η σύγχρονη οργανολογία συχνά ταξινομεί τα όργανα ανάλογα με το τι δονείται:

Οικογένεια	Τι δονείται	Παραδείγματα
Ιδιόφωνα	Το ίδιο το σώμα του οργάνου	Κρόταλα, κουδουνίστρες, καμπάνες
Μεμβρανόφωνα	Τεντωμένη μεμβράνη	Πλαίσιο τύμπανο, κυπελλόσχημο τύμπανο
Αερόφωνα	Στήλη αέρα	Αυλοί, γλωσσίδια, κέρατα
Χορδόφωνα	Μία ή περισσότερες τεντωμένες χορδές	Άρπες, λαούτα, ψαλτήρια

Η εξέλιξη δεν ήταν ευθεία πορεία από το «πρωτόγονο» στο «προηγμένο». Μια απλή κουδουνίστρα μπορεί να στηρίζει σύνθετο χορό ή τελετή, ενώ ένας ακριβής αυλός απαιτεί υψηλή τεχνική. Κάθε κοινότητα επέλεξε υλικά και σχέδια που ταίριαζαν στη μουσική, το περιβάλλον και την κοινωνική της ζωή.

Τι μας λένε πραγματικά οι πρώιμοι αυλοί

Οι γερμανικοί αυλοί δείχνουν ότι η μουσική ήταν ήδη καθιερωμένη όταν οι σύγχρονοι άνθρωποι ζούσαν στην Ευρώπη της παγετώδους εποχής. Επαναλαμβανόμενες τεχνικές, προσεκτικά τοποθετημένες οπές και διαφορετικά υλικά υποδηλώνουν κοινή γνώση και όχι μεμονωμένο πείραμα. Η μουσική μπορεί να συνόδευε χορό, αφήγηση, τελετή, διδασκαλία, ερωτοτροπία ή κοινωνικό δεσμό, αλλά το ίδιο το αντικείμενο δεν αποκαλύπτει το ακριβές πλαίσιο.

Το ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι ότι η μουσική συμπεριφορά είναι παλαιότερη από το διατηρημένο αρχείο και ότι ήδη στην πρώιμη Ανώτερη Παλαιολιθική οι άνθρωποι κατασκεύαζαν τεχνικά απαιτητικά πνευστά.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο ήταν το πρώτο μουσικό όργανο;

Δεν γνωρίζουμε. Η φωνή και η σωματική κρούση μπορεί να προηγήθηκαν των κατασκευασμένων οργάνων, ενώ πρώιμα αντικείμενα από ξύλο, δέρμα ή φυτά ίσως δεν διατηρήθηκαν.

Ποιο είναι το αρχαιότερο ευρέως αποδεκτό όργανο;

Οι αυλοί από οστό και ελεφαντόδοντο μαμούθ της Σουηβικής Ιούρας είναι από τα αρχαιότερα ασφαλώς αναγνωρισμένα όργανα. Τεκμηριώνουν μουσική πριν από περισσότερα από 35.000 χρόνια, ενώ τα σχετικά στρώματα συχνά τοποθετούνται γύρω στις 40.000 χρόνια.

Είναι το οστό Divje Babe ο αρχαιότερος αυλός;

Ίσως, αλλά ο ισχυρισμός αμφισβητείται. Δεν υπάρχει συμφωνία αν οι οπές έγιναν από ανθρώπους για όργανο ή προέκυψαν από σαρκοφάγα και μεταγενέστερες διεργασίες.

Εφευρέθηκαν τα τύμπανα πριν από τους αυλούς;

Είναι εύλογο, επειδή χέρια, ράβδοι, δέρμα και κούφιο ξύλο παράγουν εύκολα ρυθμό. Το αρχαιολογικό αρχείο δεν δείχνει ποιο προηγήθηκε.

Ποιο είναι το αρχαιότερο παιζόμενο όργανο;

Οι αυλοί από οστό γερανού του Jiahu, ηλικίας περίπου 9.000 ετών, συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα ακέραια, παιζόμενα και ασφαλώς χρονολογημένα πολυφθογγικά όργανα.

Μια καλύτερη απάντηση από ένα μόνο αντικείμενο

Η αναζήτηση του πρώτου οργάνου δεν τελειώνει σε έναν συγκεκριμένο αυλό, τύμπανο ή κουδουνίστρα. Τα στοιχεία αφηγούνται δύο ιστορίες: την αόρατη ιστορία της φωνής, της κίνησης και των φθαρτών ηχητικών αντικειμένων, και την ορατή ιστορία που διατηρήθηκε σε οστό, ελεφαντόδοντο και όστρακο. Η πρώτη παραμένει πέρα από την αρχαιολογία. Η δεύτερη αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι κατασκεύαζαν επιδέξια όργανα πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια.

Διαβάστε επίσης: Πέντε εύκολα εθνοτικά όργανα για αρχάριους

Ερευνητική βάση: N. J. Conard, M. Malina και S. C. Münzel, «New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany», Nature 460 (2009)· J. Zhang κ.ά., «Oldest playable musical instruments found at Jiahu», Nature 401 (1999).