مهم‌ترین سازهای زهی سنتی چین

موسیقی چین مجموعه‌ای از سنت‌های محلی و سازهای گوناگون است. در میان سازهای زهی، روش تولید صدا تفاوت زیادی دارد: بعضی با آرشه، بعضی با انگشت یا مضراب نواخته می‌شوند و در سازهای خانواده زیتر می‌توان ارتفاع صدا را پس از زخمه زدن نیز تغییر داد. این راهنما پنج ساز اصلی را معرفی می‌کند: ارهو، پیپا، روان، گوجنگ و گوچین.

درباره سازهای زهی چینی

در طبقه‌بندی سنتی چین، بسیاری از سازهای زهی در گروه سی به معنی «ابریشم» قرار می‌گرفتند، زیرا سیم‌ها از رشته‌های تابیده ابریشم ساخته می‌شدند. امروزه سیم فولادی، نایلونی و روکش‌دار رایج است، اما شیوه‌های اجرا و رپرتوار همچنان با سنت‌های قدیمی پیوند دارند.

این سازها یک خانواده واحد نیستند. ارهو آرشه‌ای است؛ پیپا و روان عودهای دسته‌دارند؛ گوجنگ و گوچین در گروه زیترها قرار می‌گیرند. ساختمان هر ساز شدت صدا، نوع زخمه، ویبراسیون و تزیینات قابل اجرا را تعیین می‌کند.

مهم‌ترین سازهای زهی چینی کدام‌اند؟

ارهو، پیپا، روان، گوجنگ و گوچین از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها هستند. هر کدام تکنیک، گستره صوتی و نقش موسیقایی خاص خود را دارند.

۱. ارهو

ارهو ساز آرشه‌ای دوسیم است که کاسه‌ای کوچک در پایین دسته بلند خود دارد. صفحه انگشت‌گذاری ندارد؛ انگشتان سیم را بدون فشردن روی سطح سخت کوتاه می‌کنند. به همین دلیل نوازنده می‌تواند میان نت‌ها نرم حرکت کند و ویبراسیون را با ظرافت شکل دهد.

موی آرشه همیشه از میان دو سیم عبور می‌کند و هر سیم از سمتی مخالف به صدا درمی‌آید. روی کاسه سنتی اغلب پوست پایتون کشیده می‌شود و به دلیل قوانین حفاظت و تجارت حیات وحش، نمونه‌های مصنوعی هم وجود دارد. صدای ارهو نافذ، کمی تو دماغی و بسیار بیانگر است. این ساز به صورت تک‌نوازی، در اپرا، گروه‌های محلی و ارکسترهای جدید چینی کاربرد دارد.

۲. پیپا

پیپا عودی چهار سیم با کاسه گلابی‌شکل و دسته کوتاه است و پیشینه ثبت‌شده آن به حدود دو هزار سال می‌رسد. تعداد و آرایش پرده‌ها در طول زمان تغییر کرده است؛ سازهای امروزی معمولاً پرده‌های برجسته فراوان دارند تا گستره بیشتری فراهم شود و اجرای جمله‌های سریع آسان‌تر باشد.

پیپا عمودی نگه داشته می‌شود و بیشتر با انگشتان نواخته می‌شود. ریزهای تند، زخمه‌های خشک، گلیساندو، اتصال نت‌ها و ضربه‌های کوبه‌ای روی سیم یا صفحه از تکنیک‌های آن‌اند. به همین علت می‌تواند هم ملودی‌های ظریف و هم بخش‌های ریتمیک و نمایشی اجرا کند.

۳. روان

روان که در تایوان روان‌چین نیز نامیده می‌شود، عودی چهار سیم با کاسه گرد یا ماه‌مانند و دسته بلند است. مدل جدید اغلب ۲۴ پرده دارد، هرچند ساخت‌ها متفاوت‌اند. سیم‌های ابریشمی قدیمی تا حد زیادی جای خود را به سیم‌های فولادی یا روکش‌دار داده‌اند که کوک پایدارتر و صدای قوی‌تری دارند.

این خانواده اندازه‌هایی مانند شیائوروان، جونگ‌روان و داروان دارد. جونگ‌روان صدای میانی دارد و در گروه‌ها رایج است؛ داروان منطقه بم را پوشش می‌دهد. بسته به سبک، ساز با مضراب یا انگشت نواخته می‌شود.

۴. گوجنگ

گوجنگ زیتری کشیده با جعبه چوبی است. هر سیم از روی خرک متحرک می‌گذرد و با جابه‌جایی خرک می‌توان کوک و واکنش سیم را تنظیم کرد. سازهای کهن سیم‌های ابریشمی کمتر داشتند؛ رایج‌ترین نمونه امروزی ۲۱ سیم دارد.

دست راست سیم‌ها را، اغلب با ناخن‌های مصنوعی بسته‌شده به انگشتان، به صدا درمی‌آورد. دست چپ در سوی دیگر خرک سیم را فشار می‌دهد تا ارتفاع نت بالا برود یا ویبراسیون و خم صوتی ایجاد شود. گلیساندوهای گسترده و نت‌های انعطاف‌پذیر گوجنگ از همین شیوه پدید می‌آیند.

۵. گوچین

گوچین زیتری بی‌پرده و هفت سیم است که قرن‌ها با فرهنگ اهل ادب چین ارتباط داشته است. صدایی آرام و نزدیک و گستره‌ای نزدیک به چهار اکتاو دارد. نوازنده سیم آزاد، نت گرفته و هارمونیک را ترکیب می‌کند. لغزش‌های دست چپ پس از زخمه نیز ادامه می‌یابد و بخشی از جمله است. گوچین بیشتر تک‌نوازی می‌شود و شکل پایه آن نزدیک به دو هزار سال نسبتاً ثابت مانده است.

تفاوت‌های اصلی

• ارهو: دو سیم، آرشه و انعطاف ملودیک زیاد.
• پیپا: عود چهار سیم با تکنیک سریع انگشتان.
• روان: عود گرد در اندازه‌ها و محدوده‌های گوناگون.
• گوجنگ: زیتر دارای خرک متحرک، معمولاً با ۲۱ سیم.
• گوچین: زیتر هفت سیم با صدای آرام و خلوت.

جمع‌بندی

برای تشخیص این سازها ابتدا به روش تولید صدا نگاه کنید. ارهو با آرشه نواخته می‌شود، پیپا و روان مانند عود زخمه‌ای‌اند و گوجنگ و گوچین به صورت افقی قرار می‌گیرند. شنیدن جداگانه هر ساز تفاوت حمله، طنین و تزیینات را روشن‌تر از یک عنوان کلی نشان می‌دهد.