باغلاما و بوزوکی: تفاوت صدا، سیم‌ها، کوک و تاریخ

باغلاما و بوزوکی هر دو ساز زهی زخمه‌ای با دستهٔ بلند هستند و از نظر ظاهری شباهت‌هایی دارند، اما نمی‌توان آن‌ها را یک ساز یا جایگزین مستقیم یکدیگر دانست. باغلاما در موسیقی مردمی ترکیه و سنت عاشیق جایگاهی مرکزی دارد؛ بوزوکی نیز یکی از صداهای اصلی موسیقی مردمی نوین یونان، به‌ویژه رِبِتیکو و لائیکو، است. تاریخ این دو ساز در دریای اژه و شرق مدیترانه با یکدیگر تلاقی دارد، ولی کاسه، پرده‌بندی، سیم‌ها، کوک، رنگ صوتی و زبان اجرایی آن‌ها در بسترهای متفاوتی شکل گرفته است.

این راهنما دو ساز را بدون آنکه یکی را کپی یا نوادهٔ مستقیم دیگری معرفی کند مقایسه می‌کند. همچنین روشن می‌سازد که باغلامای ترکی را نباید با ساز کوچک یونانی baglamas که در ربتیکو به کار می‌رود اشتباه گرفت.

مقایسهٔ سریع باغلاما و بوزوکی

ویژگی	باغلاما	بوزوکی
پیوند موسیقایی اصلی	موسیقی مردمی ترکیه و سنت‌های منطقه‌ای وابسته	ربتیکو، لائیکو و سبک‌های عامه‌پسند معاصر یونان
کاسه	گلابی‌شکل؛ به‌صورت یک‌تکه تراشیده یا از ترکه‌های چوبی ساخته می‌شود	پشت محدب که معمولاً از ترکه‌های چوبی ساخته می‌شود
دسته	بلند، با پرده‌های بسته‌شده و جابه‌جاشونده در سازهای سنتی	بلند، با فرت‌های فلزی ثابت
سیم‌ها	معمولاً فلزی در سه گروه؛ تعداد کل متغیر است	فلزی در سه یا چهار جفت
گونه‌های امروزی	باغلامای دسته‌کوتاه و دسته‌بلند، جورا، دیوان‌سازی و اندازه‌های دیگر	تری‌کوردو با سه جفت و تتراکوردو با چهار جفت
دست راست	مضراب tezene/mızrap یا تکنیک انگشتی şelpe	مضراب، ضربه‌های رفت‌وبرگشتی سریع و تزیینات
نظام پرده‌بندی	پرده‌های متحرک برای فواصل موسیقی مردمی ترکیه	فرت‌های ثابت، معمولاً بر پایهٔ نیم‌پرده‌های معتدل مساوی
آیا یک کوک همگانی دارد؟	خیر؛ düzenهای گوناگون منطقه‌ای و وابسته به رپرتوار وجود دارد	خیر؛ به‌ویژه میان تری‌کوردو و تتراکوردو تفاوت دارد

باغلاما چیست؟

باغلاما که در گفتار روزمره اغلب ساز نیز نامیده می‌شود، به خانوادهٔ بزرگی از لوت‌های دسته‌بلند ترکی تعلق دارد. واژهٔ ساز می‌تواند به‌طور کلی به معنای ساز موسیقی یا نامی برای لوت‌های خویشاوند باشد؛ باغلاما نام دقیق‌تر این خانواده است. این ساز در موسیقی مردمی ترکیه و رپرتوار شاعر-نوازندگانی که aşık یا ozan نامیده می‌شوند نقشی بنیادی دارد.

باغلاما معمولاً کاسه‌ای گلابی‌شکل، صفحهٔ رویی نازک چوبی و دسته‌ای بلند با پرده‌های بسته‌شده دارد. کاسه ممکن است از یک قطعه چوب تراشیده شود یا از ترکه‌ها ساخته شود. مدل‌های آکوستیک، الکتروآکوستیک و الکتریک وجود دارند و اندازه‌ها از جورای کوچک تا باغلامای دسته‌کوتاه یا دسته‌بلند و دیوان‌سازی تفاوت زیادی دارند.

بیشتر باغلاماها از سیم‌های فلزی استفاده می‌کنند، نه سیم نایلون. سیم‌ها به صورت گروهی بسته می‌شوند؛ آرایش رایج سه گروه و مجموعاً شش یا هفت سیم است، هرچند چینش‌های دیگری هم وجود دارد. سیم‌های یک گروه می‌توانند هم‌صدا یا در فاصلهٔ اکتاو باشند و این موضوع به مدل و تنظیم ساز بستگی دارد.

پرده‌های متحرک و فواصل موسیقی ترکی

پرده‌های سنتی بسته‌شده را نوازنده یا سازندهٔ باتجربه می‌تواند تنظیم کند. جای این پرده‌ها امکان اجرای فواصل رایج در موسیقی مردمی ترکیه را فراهم می‌کند؛ فواصلی که همیشه با دوازده نیم‌پردهٔ مساوی پیانو یا گیتار مدرن توصیف نمی‌شوند. آرایش پرده‌ها با منطقه، مکتب و رپرتوار تغییر می‌کند و نباید بدون مرجع معتبر جابه‌جا شود.

باغلاما چگونه نواخته می‌شود؟

بسیاری از نوازندگان از مضراب کوچکی به نام tezene یا mızrap استفاده می‌کنند. گروهی دیگر تکنیک‌های انگشتی موسوم به şelpe را به کار می‌برند که شامل زخمه، کشیدن انگشت و ضربهٔ کوبه‌ای است. الگوهای دست راست، نت‌های واخوان و طنین گروه‌های سیم بخش مهمی از صدای شناخته‌شدهٔ ساز را می‌سازند.

کوک‌های باغلاما

باغلاما یک کوک واحد ندارد. در میان نظام‌های فراوان منطقه‌ای می‌توان به bozuk düzen که kara düzen نیز خوانده می‌شود و bağlama düzeni اشاره کرد. این نام‌ها رابطه‌های تثبیت‌شدهٔ کوک را بیان می‌کنند؛ ترجمهٔ تحت‌اللفظی bozuk به «خراب» به این معنا نیست که ساز نادرست کوک شده است.

هنگام نوشتن نام نت‌ها باید مشخص شود ترتیب از گروه بم به زیر است یا برعکس. پیش از تغییر کوک، طول مرتعش، ضخامت سیم‌ها، نوع دسته و روشی که مدرس دنبال می‌کند باید با یکدیگر سازگار باشند.

برای آشنایی بیشتر، راهنمای کامل باغلاما را بخوانید.

بوزوکی چیست؟

بوزوکی یونانی سازی از خانوادهٔ لوت‌های دسته‌بلند با پشت گرد، فرت‌های فلزی ثابت و سیم‌های فلزی است. سازهایی که به‌روشنی با بوزوکی مدرن پیوند دارند، در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم وجود داشتند. بوزوکی در سدهٔ بیستم به صدای شاخص ضبط‌های ربتیکو تبدیل شد و سپس در لائیکو و دیگر سبک‌های عامه‌پسند نقش اصلی یافت.

تاریخ فرهنگی این ساز بخشی از جهان گسترده‌تر شرق مدیترانه است؛ جایی که لوت‌ها، نوازندگان و رپرتوارها میان جوامع عثمانی، یونانی، ترک و دیگر گروه‌ها رفت‌وآمد داشتند. جابه‌جایی جمعیت در اوایل سدهٔ بیستم اثر عمیقی بر موسیقی شهری یونان گذاشت، اما این ادعا که بوزوکی ناگهان در سال ۱۹۲۲ پدید آمد یا صرفاً باغلامای ترکیِ بازطراحی‌شده بود، ساده‌سازی نادرستی است.

تری‌کوردو و تتراکوردو

تری‌کوردو سه جفت و در مجموع شش سیم دارد و با شیوهٔ قدیمی‌تر ربتیکو پیوند نزدیکی دارد. تتراکوردو چهار جفت و هشت سیم دارد و در موسیقی دوره‌های بعد برجسته شد. کوک و انگشت‌گذاری آن ممکن است برای نوازندهٔ گیتار آشنا باشد، اما زبان مضراب و سبک اجرا ویژهٔ بوزوکی است.

بوزوکی چگونه نواخته می‌شود؟

بوزوکی با مضراب نواخته می‌شود. ضربه‌های رفت‌وبرگشتی سریع، ترمولو، سراندن، تزیینات و طنین سیم‌های آزاد عناصر اساسی‌اند. فرت‌های ثابت، دسته را برای نوازندگان گیتار و ماندولین آشنا می‌کند، ولی طول دسته، جفت‌سیم‌ها، کوک و جمله‌بندی به تکنیکی متفاوت نیاز دارند.

کوک‌های بوزوکی

تری‌کوردو و تتراکوردو کوک یکسانی ندارند. یک رابطهٔ رایج برای تری‌کوردو ر–لا–ر و رابطه‌ای متداول برای تتراکوردو دو–فا–لا–ر است که معمولاً از جفت بم به جفت زیر نوشته می‌شود. ارتفاع و اکتاو باید با ساز و مجموعهٔ سیم هماهنگ باشد؛ دنبال کردن چند نام نت بدون توضیح کافی ایمن نیست.

تفاوت‌های اصلی باغلاما و بوزوکی

۱. پرده‌ها و کوک دقیق

پرده‌های بسته‌شده و متحرک باغلاما جایگاه فواصل مورد استفاده در سنت‌های مردمی ترکیه را فراهم می‌کنند. بوزوکی مدرن معمولاً فرت‌های فلزی ثابتی دارد که بر اساس نیم‌پرده‌های معتدل مساوی چیده شده‌اند. این تفاوت بر نت‌های در دسترس، حس دست چپ و شیوهٔ بیان اثر می‌گذارد.

۲. کاسه و ساختمان

هر دو ساز کاسه‌ای عمیق دارند، اما تناسب‌ها و قراردادهای سازسازی متفاوت است. خانوادهٔ باغلاما از جورای کوچک تا دیوان‌سازی بزرگ گسترده است و مدل‌های دسته‌کوتاه و دسته‌بلند را دربرمی‌گیرد. بوزوکی معمولاً از سنت سازسازی یونانی با کاسهٔ ترکه‌ای، فرت ثابت و تزیین مشخص پیروی می‌کند. گفتن اینکه «بدنه و دستهٔ آن فلزی است» یراق و فرت را با ساختار اصلی چوبی اشتباه می‌گیرد.

۳. سیم‌ها و گروه‌ها

هر دو معمولاً سیم فلزی دارند. باغلاما اغلب سه گروه و بسته به مدل شش یا هفت سیم دارد. تری‌کوردو سه جفت و تتراکوردو چهار جفت دارد. هر مجموعه برای طول، کشش و کوک مشخص طراحی شده و نباید فقط به دلیل فلزی بودن میان دو ساز جابه‌جا شود.

۴. منطق کوک

باغلاما düzenهای فراوان منطقه‌ای و وابسته به رپرتوار دارد. کوک بوزوکی بیشتر به نوع ساز و زمینهٔ موسیقایی بستگی دارد. پس گفتن «کوکشان متفاوت است» کافی نیست؛ جهت نوشتن نت‌ها، اکتاو، تعداد گروه‌ها و ضخامت سیم‌ها نیز باید مشخص شود.

۵. رنگ صوتی

باغلاما بسته به اندازه، چوب، سیم‌بندی و تکنیک می‌تواند خشک، چوبی، طنین‌دار یا درخشان باشد. بوزوکی اغلب رنگی فلزی، روشن و کشیده دارد و جفت‌سیم‌ها درخشش محسوسی ایجاد می‌کنند. جنس مضراب، وضعیت سیم، تنظیم و نوازنده صدای هر دو را تغییر می‌دهد.

۶. رپرتوار و زبان موسیقایی

تکنیک باغلاما در رپرتوار مردمی ترکیه و سنت‌های محلی رقص، آواز و عاشیق شکل گرفته است. تکنیک بوزوکی در ربتیکو، لائیکو و سبک‌های وابسته ریشه دارد. یک ملودی می‌تواند از سازی به ساز دیگر منتقل شود، ولی تزیین، ریتم و جمله‌بندی تغییر می‌کند.

آیا این دو ساز از نظر تاریخی خویشاوندند؟

هر دو به خانوادهٔ بسیار کهن‌تر و گسترده‌تر لوت‌های دسته‌بلند تعلق دارند. کوپوز، تنبور، انواع ساز، سازهای مرتبط با پاندورا و گونه‌های منطقه‌ای پس‌زمینه‌ای پیچیده می‌سازند. قرن‌ها تبادل میان آناتولی، بالکان و دریای اژه شباهت‌ها را طبیعی می‌کند.

بااین‌حال یک شجرهٔ ساده از نوع «ساز الف در تاریخی معین مستقیماً به ساز ب تبدیل شد» فراتر از شواهد مطمئن است. ریشهٔ واژهٔ bouzouki نیز محل بحث است. پیوند با واژهٔ ترکی bozuk اغلب پیشنهاد می‌شود، اما باید آن را نظریه‌ای ریشه‌شناختی دانست، نه حقیقت اثبات‌شده‌ای که نام ساز مشخصاً از کوک bozuk düzen آمده است.

باغلاما، baglamas یونانی و ربتیکو

یکی از منابع مهم سردرگمی baglamas یونانی است. در ربتیکو این نام معمولاً به لوتی بسیار کوچک و زیرصدا اشاره می‌کند که بوزوکی را همراهی می‌کند. این ساز صرفاً یک باغلامای استاندارد ترکی با نام یونانی نیست، هرچند نام و خانوادهٔ کلی آن‌ها ارتباط‌های میان‌فرهنگی را بازتاب می‌دهد.

بوزوکی و baglamas یونانی غالباً کنار هم شنیده می‌شوند. باغلامای ترکی می‌تواند در یک گروه میان‌فرهنگی حضور داشته باشد، اما این جمله که «باغلاما و بوزوکی معمولاً در ربتیکو با هم نواخته می‌شوند» تفاوت باغلامای ترکی و baglamas یونانی را از میان می‌برد.

کدام ساز برای نوازندهٔ گیتار آسان‌تر است؟

تتراکوردو به دلیل فرت‌های ثابت، اعتدال مساوی و روابط کوک ممکن است آشناتر به نظر برسد. بااین‌حال جفت‌سیم‌ها، ترمولو و جمله‌بندی یونانی به سازگاری نیاز دارد. پرده‌های بسته‌شده، کوک‌های متعدد و روابط گروه‌های باغلاما شاید ابتدا ناآشنا باشند، اما درون یک düzen مشخص منطقی می‌شوند.

بر اساس موسیقی مورد علاقه انتخاب کنید، نه شباهت ظاهری به گیتار. برای موسیقی مردمی ترکیه و رپرتوار عاشیق، باغلامایی خوش‌تنظیم مناسب است. برای ربتیکو یا لائیکو، نوع درست بوزوکی را انتخاب کنید.

چگونه ساز مناسب را انتخاب کنیم؟

انتخاب باغلاما

• با مدرس خود میان دسته‌کوتاه، دسته‌بلند یا اندازه‌ای دیگر از این خانواده تصمیم بگیرید.
• طول دسته، گروه سیم‌ها، کوک مورد نظر و مجموعهٔ سیم را بررسی کنید.
• از محکم، منظم و خوش‌ارتفاع بودن پرده‌های بسته‌شده مطمئن شوید.
• صفحه، کاسه، راستای دسته، خرک و ارتفاع سیم را بررسی کنید.
• بپرسید مضراب، کیف، سیم یدکی و تنظیم پیش از ارسال همراه ساز هست یا نه.

انتخاب بوزوکی

• با توجه به رپرتوار و روش آموزشی، تری‌کوردو یا تتراکوردو را انتخاب کنید.
• طول دسته، کوک، ضخامت سیم و صحت فرت‌های ثابت را تأیید کنید.
• کاسهٔ ترکه‌ای، صفحه، اتصال دسته، خرک و گوشی‌ها را بررسی کنید.
• به تعادل هر جفت و هرگونه صدای گز ناخواسته گوش دهید.
• هزینهٔ مضراب مناسب و کیف محافظ را در نظر بگیرید.

مدل‌ها را در مجموعهٔ باغلامای Sala Muzik و مجموعهٔ بوزوکی مقایسه کنید. پیش از سفارش، رپرتوار، تجربه، کوک دلخواه و داشتن یا نداشتن مدرس را اعلام کنید.

نگهداری: تفاوت‌ها و احتیاط‌های مشترک

• از سیم مناسب طول و کوک استفاده کنید و مجموعه‌ها را میان دو ساز جابه‌جا نکنید.
• پس از نوازندگی سیم‌های فلزی را پاک و مجموعهٔ زنگ‌زده یا نامنظم‌ساییده را تعویض کنید.
• ساز را در کیف، دور از بخاری، آفتاب، خودرو داغ و تغییر ناگهانی رطوبت نگه دارید.
• پرده‌های بسته‌شده را بدون مرجع معتبر جابه‌جا نکنید.
• اگر بعضی نت‌ها گز می‌زنند یا زیرتر شده‌اند، فرسودگی فرت‌های ثابت را بررسی کنید.
• برای ترک، بلند شدن خرک، حرکت شدید دسته یا پارگی مکرر سیم به تعمیرکار مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول

آیا باغلاما و ساز یکی هستند؟

باغلاما اغلب ساز نامیده می‌شود، ولی saz می‌تواند به معنای کلی ساز موسیقی یا نامی برای لوت‌های خویشاوند باشد. باغلاما برای این خانواده اصطلاح دقیق‌تری است.

آیا باغلاما سیم نایلون دارد؟

باغلاماهای استاندارد امروزی معمولاً سیم فلزی دارند. مجموعه‌ای متناسب با طول، گروه‌ها و کوک ساز انتخاب کنید.

آیا بوزوکی مستقیماً از باغلاما آمده است؟

این دو پیشینهٔ گستردهٔ لوت‌های دسته‌بلند و قرن‌ها تبادل فرهنگی را به اشتراک می‌گذارند، اما یک خط مستقیم و سادهٔ تبار به‌طور قطعی اثبات نشده است.

آیا واژهٔ «بوزوکی» از bozuk düzen آمده است؟

پیوند زبانی با bozuk نظریه‌ای مورد بحث است. نمی‌توان با قطعیت گفت نام ساز مشخصاً از کوک bozuk düzen گرفته شده است.

تفاوت باغلامای ترکی و baglamas یونانی چیست؟

baglamas ربتیکو بسیار کوچک‌تر و زیرتر است و نقش و تنظیم ویژهٔ خود را دارد. این نام دیگری برای باغلامای استاندارد ترکی نیست.

آیا می‌توان آن‌ها را با هم نواخت؟

بله. در تنظیم‌های میان‌فرهنگی می‌توانند خوب کنار هم قرار گیرند، به شرط آنکه کوک، نظام فواصل و جمله‌بندی با دقت هماهنگ شود.