9 Harek ve 12 Harek Santur Arasındaki Farklar

İran müziğini ve enstrümanlarını düşündüğümüzde aklımıza ilk gelen enstrüman santurdur (santur, sadouri, santouri); bunun nedeni onun klasik İran müziğindeki yaygınlığı ve öne çıkan yeridir. Çekici ve büyülü sesi müzisyenleri kendine çeker. Santur mızrapla (zahme) çalınır. Santur çalan kişiye santurzen ya da santurî denir. Bir enstrüman olarak santur Orta Doğu’da icat edilmiştir. Zaman geçtikçe Doğu’daki her ülke kendi özgün modelini değiştirip geliştirdi. Her ülkenin, kendi ezgilerine ve akortlarına uyan yeni bir santur biçimi var. 

Santurun yamuk biçimli ahşap bir gövdesi vardır. Telleri bu gövdenin iki yanına bağlanır; sol kenar boyunca dizilmiş çengel pimlere ve sağdaki burgu pimlerine tutturulur. Burgu pimleri santurun akordunu sağlar. Teller dörderli gruplanır ve her dörtlü tel grubu, eşik ya da “harek” denilen ahşap bir parçanın üzerinden geçer. Eşikler hem sol hem sağ tarafta, gövdenin kenarlarına neredeyse paralel biçimde sıralanır; böylece bir tel grubunu üç bölüme ayırırlar.

Santur modelleri; kökenine, tınısına ya da tanınmış yapımcıların özel tercihlerine göre değişebilir. Bir santur almaya karar verdiğinizde santurların ya 9 ya da 12 eşikli olabildiğini göreceksiniz. Bu durum kafanızı karıştırabilir; 9 eşikli ve 12 eşikli santur arasındaki farklara ilişkin açıklamamızı okursanız kafanızdaki soruların netleşeceğine ve doğru kararı vereceğinize inanıyoruz.

9 Harek (Eşik) Santur

9 harek santur, İran’da en yaygın kullanılan santurdur. Her iki yanda 9 eşik bulunur; yani santurda aslında 18 eşik vardır. En yaygın İran modelidir ve üzerinde 27 nota çalınabilir.Bu eşikler telleri 9 dörtlü tel grubuna ayırır ve bu da santurda çalınabilen 27 notayı ortaya çıkarır. Bu, santurun diyatonik biçimidir. Ancak santurlar 9’dan fazla harek (eşik) içerebilir ve aşağıda değinildiği gibi santurun kromatik biçimlerini de bulabilirsiniz. İlk tel grubunun ses alanı e′–f″, ikincisinin e″–f ‴, üçüncüsünün ise e ‴–f″″ aralığındadır. Akort, eşiklerin konumu ayarlanarak kolayca değiştirilebilir.

 12 Harek (Eşik) Santur

12 harek santurda, santurun her iki yanında 12 eşik bulunur; bu da bize 24 eşik ve daha fazla nota verir. Bu santur türü henüz yaygın değil; ancak daha geniş ses alanı sayesinde giderek daha çok tercih ediliyor. Daha da önemlisi, 12 eşikli santur diyatonik olmayan notalar üretir ve bir eseri bir karar sesinden bir başkasına aktarmak daha kolaydır. İcracıya makamlar üzerinde daha iyi çalışma ve doğru akordu yakalama imkânı verir. Bu yüzden 12 eşikli (harek) santura kromatik santur da denir. Elbette boyutu 9 eşikli santurdan biraz daha büyüktür. 12 harek santurun ses alanı e’ sesinden a”” diyezine kadar uzanır.